Mamma mia! Enda flere solmodne tomater!

Tomatsaus. Det er latterleg billig å kjøpe ferdig i butikken, er eit av få produkt som ikkje er pakka i plast, og den ferdigkjøpte smakar godt. Ingen grunn til å lage slikt sjølv, med tidsklemme og råvareprisar og alt det der. Eller? Vel, sjølv vi semi-hippiane i Annastova må vel innrømme at vi har vore på Dolmio-kjøret iblant. Det er veldig enkelt og greitt. Men dei tunge glasa fylde med utanlandske tomatar og krydder har køyrt langt og lenger enn langt, og sjølv om ingrediensane pliktskuldigst står på sida veit ein lite om proporsjonar og ikkje minst kva prosessar den deilige, billige sausen har vore gjennom.

For meg er det ikkje eigentleg så veldig politisk, dette at eg lagar alt sjølv og frå botnen. Vel er eg kritisk og skeptisk til denne evinnelege frihandelen og til store konsern som tek seg til rette, men eg veit ganske lite om det og eg er heller ikkje særleg interessert. Det handlar meir om kjensla av kontroll, av å ikkje vere til last for andre, av å ikkje vere nyttig idiot, av å lære korleis ting blir til, av å finne ut korleis mat blir god (eller ikkje så god) og av å gjere det litt smartare enn eg gjorde det sist.

Det er mykje snakk om befolkningsvekst og matmangel, og då kan eg godt vere litt politisk. Her bur vi i eit mildt og fruktbart land som vi dekker med plen! Det er berre så unyttig. Før ein bruker matmangel som eit argument for auka industrialisering av landbruket og auka bruk av kunstgjødsel og sprøytemiddel (som rett nok gjev høgare avlingar) har kvar og ein eit ansvar for å produsere noko til seg sjølv. Dyrk ei potet, for svingande! Alle som har ein hageflekk har plass til ei stripe med løk! Eit par krukker med chili i ein vidaugskarm gjer deg sjølvforsynt! Det er ikkje matmangel i Noreg, men det veit vi at det er andre stader i verda. Ved å dyrke nok mat til eit par måltid hjelper du verdas svoltne bittelitt, heilt utan at du merkar noko anna enn ei umåteleg fin kjensle av meistring og ein god smak i munnen.

No til dagens eigentlege høgdepunkt: Tomatsausen! Sjølv etter ein nokså dårleg og kald sommar der tomatplantene stod upåakta, åleine og ustelte i drivhuset medan eg hang oppe på husveggen og skifta bordkledning, kunne vi hauste inn om lag ti kilo med den raude frukta. Det vil seie, mykje av hausten var lysegrøn, for mangel på sol og varme gjorde at få tomatar vart mogne før eg skulle rydde ut for vinteren.

Eg har allereie laga ein stor batch tomatsaus av dei tomatane som var klare til bruk på plukketidspunktet for tre veker sida. Og i år har eg liksom fått til tomatsausen. Tidlegare år har eg prøvd og delvis feila litt, men no kjennest det som eg har funne forma.

Dei grøne tomatane fekk bu på kjøkkenet i eit trau saman med eit eple, og no, tre veker seinare, var så og seie alle raude og fine. Eg hadde eit par planter med ein kvit variant, men som vanleg med slike spesielle sortar vart avlinga patetisk liten. Likevel vart dei få modne dei òg, og fekk ein lekker gulkvit farge.

Nokre hadde blitt litt rynkete, men det er berre bra. Dei er ekstra søte og gode, og inneheld mindre vatn som må kokast ut. Tomatar til saus kan godt vere litt uskjønne så lenge dei ikkje er brune og blaute eller mugne. Slike må kastast. Eg tok òg med dei som ikkje var heilt 100% raude, dei gir litt "bitt" til sausen og forbetrar smaken så lenge dei er i stort mindretal. For mykje undermogne tomatar vil gi ein sur og flat saus. Då er det betre å lage chutney av dei, slik Marièl gjer.

Kjem du over billige tomatar i butikken bør du kjøpe ei kasse og lage saus av dei. Kjøpetomatar har ofte eit høgre vassinnhald enn heimedyrka (dette er i alle fall mi erfaring, og har sikkert med dei sortane eg har prøvd å dyrke), men dei kan fint brukast likevel. Pass endeleg på at dei er norske!

Tomatskal er OK så lenge tomaten er rå, men med ein gong det blir varma opp vert det omdanna til noko som minner som slik plastfolie som dekker kjøttdeigpakkane. Sidan eg i dag hadde nesten fire kilo var eg lite lysten på å skålde og skrelle kvar og ein (mange var bitte små), men då har eg heldigvis teknikken på mi side. Eg har nemleg ein KitchenAid som eg er svært glad i, og til den har eg ei purepresse. Eg kunne ikkje sett føre meg kor mykje eg kom til å bruke den fantastiske greia på førehand. Pressa er i sving heile hausten, og er kanskje det tilbehøret vi brukar mest på kjøkkenmaskina, bortsett frå eltekroken. Skal og frø vert sortert ut kjapt og enkelt, eg treng berre stappe nedi så fort eg greier.

Av 3,8 kilo tomatar fekk eg...

...så og seie akkurat tre kilo med deilig, skalfritt fruktkjøt. Eg brukar rekne om lag ein del løk til tre delar tomat, så det gjorde rekninga veldig lett. Fem mellomstore løk blir...

...nærme nok. Løken hakka eg som du ser opp, men ein treng ikkje finhakke han. Viss du har problem med at nokon "ikkje likar løk", og det ikkje hjelper å forklare dei at løk er noko av det beste som finst og nesten alltid skilnaden mellom eit middels og eit godt måltid, kan du raspe han. Det går fort på ei slik mandelrasp som mange har på kjøkkenmaskinene sine. Smaken blir like god, men ein kan ikkje finne laukbitar i sluttproduktet. Men slik dilling driv ikkje eg med.

To desiliter god olje (viss du er kortreistfantast, bruk raps eller smør, eg brukte olivenolje) i varm panne set stemninga for løken.

Før du så mykje som tenker på å ha i tomatane skal løken gå frå biletet ovanfor til biletet nedanfor.

Han skal altså koke langsamt i feittet på svak varme, leenge. Minst ein halvtime, gjerne lenger. Rør av og til, og pass på at han ikkje vert bruna. Til slutt skal konsistensen minne om syltetøy, løkbitane er heilt mjuke, nesten oppløyste, og lukta er søtleg og appetitteleg. Når ein steiker løk slik vert han ugjenkjenneleg: søt og mild og eit perfekt kompliment til dei syrlege tomatane. Ein kan spare seg for ganske mykje tilsett sukker på denne måten, og sausen får ein fin og avbalansert laukaroma og lekker konsistens.

Så må det vere kvitløk i, sjølvsagt. Eg hadde ein rest, dette er nesten ein heil kvitlauk. Hadde eg hatt meir på lager no ville eg nok brukt kanskje dobbelt så mykje til denne porsjonen, men alle monner drar.  Desse badboyane blir hakka og får koke nokre minutt saman med løken.

Så er det tid for tomat!

Eg brukar skru opp varmen på nesten fullt og frese inn litt og litt tomat. Eg meiner dette gir ein betre smak på sausen, men eg er ikkje sikker på om det berre er litt meir tidkrevjande. Viss du ikkje gidd kan du sikkert ha i alt på ein gong utan at det gjer så mykje.

Kok opp og la det fosskoke utan lokk på sterk varme ganske lenge. Rør no og då slik at det ikkje set seg i botnen. Bruk for all del eit sprutelokk viss du ikkje vil ha oransjeprikkete kjøkkenvegg. Fargen på rå tomatpuré er nokså lys oransje, men dette vil endre seg etterkvart som det kokar inn til ein djupare og raudare farge.

Når sausen tjuknar litt kan du skru ned varmen og la det putre til innhaldet i gryta minner om tyttebærsyltetøy i konsistensen (for min del kokte eg inn til cirka halvparten). No er sausen meir eller mindre ferdig, og skal berre smakast til.

Først litt salt og pepar, og ein god klatt med honning (eller sukker, viss du ikkje har bier). Eg likar godt pepra saus, så eg bruker om lag ei spiseskei av kvar. Eg brukar oftast litt fersk chili også, men avlinga gjekk med til førre porsjon, så i dag vart det chilipulver frå boks.

Når saltsmaken og sødmen er justert kan ein tilsetje urter, viss ein vil, og det vil eg. Urtehagen er definitivt på hell, men eg greidde å skrape saman ei broket blanding av løpstikke, isop, oregano, salvie, timian, ein liten purreløk og ein ringblome for syns skuld. Man tager hvad man haver.

Urtene bør tilsetjast til slutt og berre koke ein augneblink for å ta livet av dei mikroorganismene som måtte halde til i hagen din.Voilà! Tomatsaus!

Tomat er full av naturlege konserveringsmiddel, så viss du brukar reine og tette glas treng denne sausen ikkje frysast viss han blir brukt i løpet av nokre månader. Vi oppbevarer vår i ei bod med kjellartemperatur, og eg har aldri opplevt at det har mugna. Men Hanne et det som pålegg og på pasta og som ketchuperstatning heile tida, så det går ofte fort unna. Frys det gjerne ned viss du vil ha det lenge.

 

 

Annastova er kårhuset i Nilsgarden dit odelsguten Lars har tatt med seg bykona Hanne. Neste generasjon er også kome i hus, vår vesle Nils. Saman og kvar for oss syslar me med ulike gardsprosjekt som me skriv om på bloggen.

Besøksteller
Artikkelvisninger : 110132
Innlogging